De Nederlandse poëzie kent vele gezichten, van de diepzinnige verzen van klassieke meesters tot de moderne experimenten van hedendaagse dichters. Een van de meest iconische gedichten over de liefde is ongetwijfeld "Zie je ik hou van je" van Herman Gorter, beter bekend als "Ik vin je zo lief". Dit gedicht, met zijn eenvoudige maar krachtige woorden, heeft vele lezers geraakt en is een inspiratiebron geweest voor andere dichters.
In dit artikel duiken we in de betekenis van "Ik vin je zo lief", de context waarin het ontstond, en de invloed die het heeft gehad op de Nederlandse poëzie. We zullen ook kijken naar de parodieën en interpretaties van dit gedicht, en hoe ze ons een nieuw perspectief geven op de liefde en de kunst van het dichten.
Herman Gorter en de sensitieve verzen
Herman Gorter (1864-1927) was een van de belangrijkste dichters van de Beweging van Tachtig, een literaire stroming die aan het einde van de 19e eeuw de Nederlandse poëzie vernieuwde. Gorter staat bekend om zijn lyrische taalgebruik, zijn aandacht voor de zintuiglijke ervaring, en zijn socialistische idealen.
Een van zijn bekendste werken is de bundel Verzen uit 1890, waarin "Zie je ik hou van je" is opgenomen. Deze gedichten, ook wel de "sensitieve verzen" genoemd, zijn een expressie van Gorters persoonlijke gevoelens en ervaringen, met name op het gebied van de liefde. De diversiteit van deze verzen is verbijsterend, zeker vergeleken met de eenvormigheid waardoor toch het overgrote deel van de Nederlandstalige dichtbundels wordt gekenmerkt. Het is maar een van de betekenissen die aan ‘sensitieve’ kan worden toegekend: de vormen lijken zich als vanzelfsprekend te voegen naar de aard van de sensatie die tegenwoordig wordt gesteld.
De liefde is voor Gorter de grootste ervaring, vooral ook de lichamelijke beleving ervan. Wie de poëzie van de negentiende eeuw ook maar een beetje kent weet dat Gorter hier iets ongelofelijks doet.
"Zie je ik hou van je"
Het gedicht "Zie je ik hou van je" is een korte, intense liefdesverklaring. De dichter spreekt zijn geliefde direct aan en benadrukt zijn gevoelens van liefde en bewondering. De herhaling van de woorden "ik hou van je" en de beschrijving van de geliefde als "licht" geven het gedicht een bijna kinderlijke eenvoud en directheid. Joris Lenstra is een beetje verliefd op ‘Zie je ik hou van je’ van Herman Gorter: “een versje (…) dat uitblinkt in zijn eenvoud.
Hieronder volgt het gedicht:
Zie je, ik hou van je,
ik vin je zoo lief en zoo licht -
je oogen zijn zoo vol licht,
ik hou van je, ik hou van je.
En je neus en je mond en je haar
en je oogen en je hals waar
je kraagje zit en je oor
met je haar er voor.
Ik wou je zoo graag anders zien,
ik wou je zoo graag anders zien,
het licht is om je,
ik hou zoo vrees’lijk veel van je.
Ik hou zoo vrees’lijk veel van je,
ik wou het helemaal zeggen -
maar ik kan het toch niet zeggen.
ik luisterde.
De heftigheid van het streven wordt mooi uitgedrukt in ‘Zie je’. Henk van Ulsen droeg het gedicht ooit voor op een cd en sprak ‘Zie je’ uit op een manier die het de betekenis van ‘Weet je’ of ‘Begrijp je’ gaf, op een zachte beschouwelijke toon, terwijl ik het altijd als vanzelfsprekend had gelezen als ‘Kijk’, als een uitroep, een aansporing aan de geliefde: ‘Kijk maar, lees mee, het staat er: ik hou van je’, waarmee opnieuw de conventies van de poëzie werden opgerekt, want het gedicht lijkt, behalve dan de geliefde van de ik-figuur, geen lezer nodig te hebben, sterker nog: de lezer wordt zo tot voyeur.
Aflevering 7 | CorpusCast met Dr. Robbie Love: Professor Stephanie Evert over COMPUTATIONAL HUMANITIEK
Parodie en interpretatie
De eenvoud en directheid van "Ik vin je zo lief" hebben het gedicht populair gemaakt, maar ook vatbaar voor parodie en interpretatie. Verschillende dichters en kunstenaars hebben het gedicht gebruikt als basis voor hun eigen werk, waarbij ze de toon, de inhoud of de vorm van het origineel veranderen.
Een bekend voorbeeld is het gedicht "Hoor eens ik haat je" van Ingmar Heytze. Toen Eric van Loo ‘Hoor eens ik haat je’ van Ingmar Heytze voor de eerste keer las, vond hij het een leuk gedicht. De dichter laat zijn frustratie over de liefde de vrije loop. Dat is Heytze wel toevertrouwd.
Heytze heeft ons een parodie op een oude meester voorgeschoteld. Hij had ons al op de eerste bladzij van Alle goeds gewaarschuwd: ‘Elke gelijkenis met poëzie van anderen in flarden, echo’s en citaten is louter opzet’. Een zinsnede die op zichzelf ook al weer een variatie is op een bekende tekst, nl. de disclaimer die vaak aan het einde van een film wordt getoond of aan het begin van een roman staat afgedrukt.
Heytzes gedicht is gebaseerd op ‘Zie je ik hou van je’ van Herman Gorter. Het is zonneklaar. Door woorden, beelden en thema’s uit het discours van het klassieke dichterschap te ironiseren, etaleert de dichter zijn vertrouwdheid met dat taalgebruik.
De laatste twee regels van het gedicht lijken opnieuw een commentaar te geven op het schrijven van (liefdes)poëzie. Zo ongeveer las ik dit gedicht van Ingmar Heytze toen ik een jaar of tien geleden zijn verzamelbundel Alle goeds (waarin Sta op en wankel integraal is opgenomen) aan het lezen was.
Los van al deze overwegingen blijft ‘Hoor eens ik haat je’ een heerlijk recalcitrant gedicht. Liefdespoëzie is mooi, maar wat als de liefde over is? Dan kan een lekker potje schelden opluchten, zeker als je dat in zo’n mooie vorm kunt gieten.
Ook Joost Zwagerman parodieert allerlei bekende teksten uit de literatuur om ze een ‘eigentijdse’ toets te geven. Herman Gorters vage en haast mystieke liefdesvers ‘Ik vin je zo lief’ krijgt bijvoorbeeld een lichamelijke, zelfs vulgaire tegenhanger, terwijl de eerste uitwisseling van blikken resulteert in een bijzonder, haast mystiek vers:
.. zag jij misschien dat ik naar jou,
dat ik je zag en dat ik zag hoe jij
naar mij te kijken zoals ik naar jou
en dat ik hoe dat heet zo steels,
zo en passant en ook zo zijdelings -
dat ik je net zo lang bekeek tot ik
naar je staarde en dat ik staren bleef.
Ik zag je toen en ik wist in te zien
dat in mijn leven zoveel is gezien
zonder dat ik het ooit eerder zag:
dat kijken zoveel liefs vermag.
In het artikel ‘Op de rand van het cliché. Traditie en ironie in de poëzie van Ingmar Heytze’ gaat Gaston Franssen kritisch in op de vele verwijzingen en parodieën in het vroege werk van Heytze: ‘Hoewel het geparodieerde origineel gemakkelijk is te herkennen, is de toegevoegde waarde van zo’n ironische herschrijving vaak onduidelijk.’
Heytze heeft met zijn werk voor mij vele deuren geopend. Vaak inspireerde het lezen van zijn gedichten om het oorspronkelijke werk erbij te pakken. Om oudere, vergeten dichters te (her)ontdekken, of om ‘klassiekers’ weer eens nauwgezet te lezen. Teksten staan nooit op zichzelf.
Elk nieuw gedicht moet zich een plaats verwerven in het web van alle reeds bestaande teksten. Poëzie schrijven is niet alleen je eigen gedachten en ervaringen in een mooie vorm gieten, maar vooral ook heel veel lezen, je verdiepen in hoe het gereedschap (taal) door anderen is gebruikt. Eerlijk gezegd ontbreekt het daar nog wel eens aan bij veel beginnende dichters. Zo niet bij Heytze. Hij is zich ‘hyperbewust van wat andere dichters aan het doen zijn en wat dichters vóór hem hebben gedaan.
Invloed van Herman Gorter op andere dichters.
De betekenis van "zo"
Herman Gorter was een meester van het zo. Vooral als hij verliefd was kon hij er wat van: “Zie je ik hou van je, / ik vin je zoo lief en zoo licht - / je oogen zijn zoo vol licht” dichtte hij dan. En ook de liefdesbrieven in de onlangs verschenen bundeling Geheime geliefden staan vol zo‘s.
Wat bedoelde hij daarmee? Meestal betekent zo, volgens het WNT, ‘in een bepaalde mate, of op een bepaalde manier die uit de context blijkt’. Ook in dat zo was Gorter natuurlijk de ongekroonde koning. Maar in de liefde ontbreekt die specificatie. Ik denk dat dit zo is doordat zo de lezer of luisteraar er meer betrekt.
Wanneer ik jullie nu vertel dat ik heel heerlijk bij jullie ben, dan spreek ik mijn eigen oordeel uit, dat jullie eventueel voor kennisgeving aannemen. Het is een beetje als het (van) die mensen die dat sommige mensen graag gebruiken (“van die mensen die gaan klappen als het vliegtuig geland is”). Ook die wijst normaal gesproken een bepaalde groep uit waarover de contekst uitsluitsel is gegeven. Maar er wordt bij deze uitdrukking helemaal geen eerder genoemde groep aangehaald.
Met het creëren van zo’n band is Gorter in correspondentie met zijn geliefden de hele tijd bezig. “Weet je nog…” is een zin die hij ook de hele tijd gebruikt. Zo zet hij op een subtiele manier de hele tijd hun eigen fantasie in werking: ja, ik weet het nog! Ja, zo anders is zijn lichaam!