In "Man zonder rijbewijs" beschrijft Oek de Jong, die nooit heeft willen autorijden, dat hij alsnog rijles wil nemen. Plaats van handeling is Amsterdam, de stad waar hij al bijna vijftig jaar woont en die hij in de lesauto opnieuw en nu in al zijn uitgestrektheid ontdekt. Deze roman is niet makkelijk in een hokje te stoppen. Is het wel een roman? Nou niet echt. Het is meer een verslag van de schrijver die op gevorderde leeftijd alsnog zijn rijbewijs wil halen en ondertussen denkt over gebeurtenissen in zijn leven en over de verhouding met zijn ouders.
De aanleiding voor de rijlessen
Voor Oek de Jong was dat het moment toen zijn vriendin een arm brak en hij haar niet naar het ziekenhuis kan rijden. Daarom besluit hij om zijn rijbewijs te gaan halen. Dat heeft nogal wat haken en ogen omdat oudere mensen meer moeite hebben om het te leren. Hij gaat in de leer bij autorijleraar Dave, die gespecialiseerd is in ‘moeilijke’ gevallen.
Autobiografische elementen en waarheidsgehalte
Het autobiografische gehalte lijkt erg hoog, maar aan de andere kant…wat doet dat ertoe? Ik lees de tekst zoals hij aan mij voorgelegd is…denk ik. Toch zoek ik ook naar het ‘waarheidsgehalte’ en dat zou ik nooit in een ‘echte’ roman doen. Zo schrijft Oek de jong uitgebreid over zijn vader Klaas de Jong die jarenlang Staatssecretaris van Onderwijs is geweest. Zelfs een foto wordt van hem beschreven en precies die foto popt op Internet op na het intypen van de naam ‘Klaas de Jong’. Het gaat in het boek dus wel degelijk om de voormalige staatssecretaris.
Aan de andere kant trekt De Jong het waarheidsgehalte van het boek meteen ook weer in twijfel. Misschien is er een kern van ‘waarheid’ maar zijn fantasie is er ook mee op de loop gegaan: “Het kan gebeuren dat ik me herinner dat mijn moeder niet lang na de oorlog vanuit Friesland over de Afsluitdijk is gefietst om in de Wieringermeer als vrijwilligster te helpen bij de aardappeloogst. Een terloopse en niet verder uitgewerkte mededeling van mijn vader. Dat uitwerken doe ik dan zelf.” Schrijft hij. En zo is het vast; hij heeft er een boel bij gefantaseerd en ook naar zijn hand gezet.
Herinneringen en reflecties
Het lijkt wel alsof door de rijlessen plots een trits aan herinneringen opengetrokken wordt waarvan sommigen de terughoudendheid bij het nemen van rijlessen verklaren maar vooral ook de verhouding met zijn ouders beschrijven. Ondertussen herinnert hij zich dingen uit zijn jeugd die mogelijk oorzakelijk verbonden zijn met het feit dat hij nooit voor een rijbewijs gegaan is. Zo is er een keer dat hij op zijn zeventiende samen met zijn moeder uit rijden ging en hij achter het stuur zat op een rustig weggetje in Zeeland en dat hij in zijn overmoed bijna een ongeluk veroorzaakte. Hij blikt terug op zijn jeugd en dan vooral op zijn ouders.
Lees ook: Meer informatie over de Opel Rocks-e
Zijn moeder heeft een nogal complex karakter. Ze trouwde net na de bevrijding met een ‘boerenpummel’ uit Friesland. Maar zij, zo schrijft De Jong, was veel minder begaafd dan ze zou willen en bleek getrouwd met een bijzonder intelligent man die altijd aan het werk was. Als de auteur en zijn broers en zussen volwassen zijn, scheiden zijn ouders. Moeder gaat in kunstenaarsdorp Bergen wonen en slijt haar dagen in eenzaamheid. Vader die nooit had willen scheiden, hertrouwd uiteindelijk tweemaal en zet zijn succesvolle leven voort alsof er nooit een scheiding is geweest.
De groepsdruk en het gevoel van thuiskomen
Door het rijexamen geeft de hoofdfiguur min of meer toe aan de groepsdruk. Hij,zegt hierover:“ik heb een afkeer van de dwang die uitgaat van een groep en van jongs af aan heb ik geprobeerd daaraan te ontkomen. Maar in deze massa auto’s moet ik meedoen. Ik kan niet stoppen. Ik moet honderd kilometer per uur blijven rijden, ik moet blijven opletten en kan nergens anders aan denken, ik moet in mijn spiegels blijven kijken, ik kan me aan geen enkele regel onttrekken zonder anderen en mijzelf in levensgevaar te brengen. Het duurt maar kort: dat gevoel van een onverbiddelijke en onontkoombare dwang. Tegelijkertijd is het of ik eindelijk helemaal aankom in de wereld van de anderen.
De literaire waarde
Oek de Jong schrijft absoluut leesbaar! Ik heb zijn ‘grote’ romans gelezen en hij is een begenadigd verteller. Ik ben echt wel een fan. Maar helaas, deze ‘roman’ is toch wat dunnetjes. Ik heb niet echt het gevoel dat de auteur zelf denkt dat hij met dit boek een literair werk geschreven heeft. Het voelt als een tussendoortje. Maar dat dit boek toch op de shortlist staat van een grote literaire prijs, maakt het voor mij behoorlijk verwarrend. Is dit boek literatuur? De kunstminnaar in mij komt in dit boek wat mij betreft wel iets tekort. Dit boek hoort wat mij betreft niet in het rijtje ‘Opwaaiende zomerjurken’, ‘Zwarte Schuur’ of ‘Pier en Oceaan’.
Rijlessen als metafoor voor het leven
Man zonder rijbewijs van Oek de Jong is eenvoudig gezegd het relaas van de tijd waarin een verteller, op latere leeftijd, zijn rijbewijs probeert te halen. Maar de roman biedt ons veel meer dan dat: een leven onder een vergrootglas, een reflectie op het verleden. Zijn rol in het gezin, de boeken die hij las, een cruciale zeiltocht, een bijna-ongeluk toen hij als jongen achter het stuur was gekropen - doorslaggevende momenten uit zijn jeugd komen voorbij. Zo veranderen de rijlessen van de verteller in literatuur. Dankzij de fantastische pen van Oek de Jong krijgt een gewone handeling op de weg - invoegen, fileparkeren, inhalen - betekenis. Het verhaal wordt een meditatie over het eigen leven en dat van zijn ouders.
De verstreken tijd heeft zijn blik op gebeurtenissen in zijn jeugd milder gemaakt. Zo wordt het leren rijden een allegorie van het leren leven. De verteller leert, in vele lessen, de auto te besturen, en krijgt en passant, stap voor stap, grip op zijn eigen verleden.
Lees ook: Gevolgen rijden zonder rijbewijs
Oek de Jong is een man zonder rijbewijs, en stelt zich de vraag: Waarom ben ik hier pas zo laat mee begonnen? Over rijles, schrijven, en de invloed van je ouders op wie je wordt in het leven.
Oek de Jong - Zwarte schuur 2019
Samenvatting
"Man zonder rijbewijs" is meer dan een verhaal over het halen van een rijbewijs; het is een introspectieve reis door het leven van een man, zijn herinneringen, en de complexe relaties die hem hebben gevormd.
| Aspect | Beschrijving |
|---|---|
| Thema | Rijlessen als metafoor voor persoonlijke groei en reflectie |
| Autobiografisch gehalte | Hoog, met elementen van fictie en fantasie |
| Stijl | Leesbaar en reflectief, maar mogelijk "dunnetjes" volgens sommige critici |
| Belangrijkste elementen | Herinneringen aan jeugd, relatie met ouders, confrontatie met groepsdruk |
Lees ook: Auto op naam zetten: de procedure