De geschiedenis van Dacia als Romeinse provincie is een fascinerend verhaal over verovering, integratie en culturele uitwisseling. Dit artikel duikt in de cruciale periode waarin Dacia, het huidige Roemenië en omliggende gebieden, deel uitmaakte van het Romeinse Rijk, en onderzoekt de impact ervan op de regio.
Kaart van Dacia Traiana
De Dacische Oorlogen en de Verovering door Trajanus
Voordat Dacia een Romeinse provincie werd, kende het een lange en complexe relatie met Rome. De Daciërs, een machtig volk met aanzienlijke militaire capaciteiten, vormden een constante bedreiging voor de Romeinse grenzen. Meerdere Romeinse campagnes in de eerste eeuw voor en na Christus om de Daciërs te onderwerpen, eindigden zonder succes. Hier kwam verandering in onder de heerschappij van keizer Trajanus.
Trajanus organiseerde immense militaire campagnes tijdens de Dacische oorlogen, die plaatsvonden aan het begin van de tweede eeuw na Christus. In 106 na Christus onderwierp Trajanus Dacia en Moesia en werden de regio’s ingelijfd bij het Romeinse rijk. In 101-102 en 105-107 vinden de Dacische oorlogen plaats in het huidige Roemenië, waarna Dacia een Romeinse provincie wordt.
De Zuil van Trajanus: Een Monument voor de Overwinning
In Rome werd de door de Romeinen lang gewenste overwinning van Keizer Trajanus groots gevierd door middel van spelen, paradetochten en de bouw van monumenten. Van het laatstgenoemde is de Zuil van Trajanus nabij het Forum Romanum wellicht het meest bekende voorbeeld. De Zuil van Trajanus werd in 113 N.C, nadat Trajanus in 108 N.C. de Daciërs had overwonnen, gebouwd om de triomf van Trajanus en zijn leger over Dacië (het huidige Roemenië) te herdenken. De bijna 30 meter hoge zuil is versierd met reliëfs van Romeinen die de Daciërs onder de voet lopen.
Lees ook: Dacia Reviews Heerlen
De Zuil van Trajanus is bijna 30 meter hoog en 4 meter breed. De roem van de overwinnaars en de waarde van de overwonnenen zijn geprezen met gelijke accenten van edelmoedigheid. Het monument is een fusie tussen Oosters hellenisme en de Italische traditie, en is gericht op het vieren van de overwinning op de Daciers. Ingewijd in 113 was het vooral een herdenkingsmonument. Bij zijn dood in 117 werd de zuil Trajanus’ grafmonument.
De zuil leest als een stripverhaal. Het historische verhaal van de oorlogen en overwinningen wordt schematisch beschreven. Je begint onderaan en ‘leest’ verder als een wenteltrap naar boven. Bijzonder is dat de fragmenten bovenaan de zuil groter zijn dan de fragmenten onderaan de zuil. Dit is gedaan om het perspectivistische verschil van de kijker beneden te corrigeren.
De vertelling begint met het marcheren van het leger langs de Donau, het opzetten van het kamp, en gaat voort in Dacisch territorium. Je wordt meegenomen door bloedige botsingen, episodes van het leven in het kampement, scènes van offers, eindigend met de onderwerping van de verslagen Daciers aan de voeten van de keizer.
De intentie van de maker van de zuil was zowel het vertellen van de gebeurtenis als het vieren van de roem en eer van de keizer. Het is niet slechts van kunstzinnige waarde, maar daarmee ook van historische interesse.
Detail van de Zuil van Trajanus
Lees ook: Elektrisch of Benzine: De Dacia Spring
De Romeinse Provincie Dacia
De provincies Dacia en Moesia (bij beide namen zowel Superior als Inferior) vormde een groot deel van de noordoostelijke grens van het Romeinse rijk. Van hier uit werd de in drie delen verdeelde provincie Dacia bestuurd (Dacia Porolissenis, Dacia Superior en Dacia Malvensis). Net als bij de Neder-Germaanse Limes werden hier castella, wegen en wachttorens gebouwd om de grenzen en grensregio onder Romeinse controle te houden. In Roemenië is bovengronds nog een hoop te bewonderen uit de Romeinse tijd!
Een andere bijzondere plaats is het fort Capidava, liggend ten noorden van de rivier de Donau nabij het gelijknamige dorp. Dit fort, dat in de eerste eeuw na Christus is gebouwd, was net als Troesmis een onderdeel van de Donau Limes. Nabij het fort ontwikkelde zich in de tijd van de Romeinse overheersing eveneens een nederzetting. In tegenstelling tot vele locaties in Nederland, zoals de Romeinse forten bij Meinerswijk of Leiden, zijn de archeologische resten van fort Capidava bovengronds goed zichtbaar.
Net als in Nederland en Duitsland met de Neder-Germaanse Limes zijn er in Roemenië partijen die graag de Roemeense Donaulimes zouden willen nomineren als Unesco-werelderfgoed.
Archeologische sites in Roemenië
Marcus Ulpius Trajanus (85 V.C - 117 N.C) werd in Italica geboren en was een heel belangrijke Romeinse keizer, velen vinden zelfs dat hij de beste keizer was die het Romeinse rijk ooit gehad heeft. Dat mensen dit zeggen komt waarschijnlijk omdat onder zijn leiding het Romeinse rijk zijn grootste omvang verkreeg.
Lees ook: Complete gids Dacia Duster uitlaat
De hoofdstad van de Romeinse provincie Dacië was genoemd naar de vroegere Dacische hoofdstad en heette Colonia Ulpia Traiana Augusta Dacica Sarmizegetusa. Het lag op 40 km afstand van Sarmizegetusa. Tegenwoordig heet Colonia Ulpia Traiana Augusta Dacica Sarmizegetusa gewoon Sarmizegetusa.
Het Forum Trajani was het laatste, grootste en duurste van de keizerfora. Het Forum werd vaak gebruikt als propaganda om te laten zien hoeveel macht de Romeinen hadden maar op het forum bevond zich ook de Basilica Ulpia (gerechts- en handelsgebouw) , een aantal onderwijsinstellingen en werd er de congiaria (gelddonaties door de keizer) gesloten.
Trajanus liet naast het Forum, tegen de helling van de heuvel de Quirinalis, ook nog de ‘Markten van Trajanus’ bouwen. Dit werd net als de zuil van Trajanus ontworpen door Apollodorus van Damascus. Het complex bood plaats voor zo’n 150 winkels en kantoren. Waar men alles kon kopen van specerijen uit het Oosten tot verse vis.
Munten van Dacia
In de Romeinse provincie Dacia zijn munten geslagen die zeer sterk lijken op de munten uit het munthuis van Viminacium. Door de sterke overeenkomst wordt door sommige onderzoekers wel aangenomen dat de munten voor Dacia ook te Viminacium zijn geslagen. Door verschil in stijl, het verspreidingsgebied van de terug gevonden munten, de afwijkende jaarcijfers en de bijbehorende keizerlijke chronologie wordt tegenwoordig aangenomen dat er ergens in de provincie Dacia een eigen munthuis moet zijn geweest.
De Romeinse colonia Ulpia Traiana Augusta Dacica Sarmizegetusa was tijdens de regering van keizer Traianus gebouwd ongeveer 40 km van de oude Dacische hoofdstad Sarmizegetusa. De aanmuntingen te Dacia zijn in 246 begonnen onder keizer Philippus I (244-249). Waarschijnlijk zijn de grote militaire acties tegen de Carpi de reden geweest van het openen van een nieuwe munt. Net als de munt van Viminacium is de nieuwe munt vooral een militaire munt geweest die voor voldoende geld voor de soldaten moest zorgen.
In de munt van Dacia zijn waarschijnlijk alleen koperen en bronzen (messing) munten geslagen in de vorm van assen, dupondii en sestertii. Er zijn geen zilveren antoniniani bekend die kunnen worden toegeschreven aan de munt van Dacia zoals bij Viminacium wel het geval is.
Ook de munten van Dacia zijn gemakkelijk te herkennen. Op de keerzijde van deze munten staat een vrouw welke wordt gezien als de personificatie van de provincie Dacia. Zij heeft meestal 1 of 2 veldtekens vast en soms ook een typisch Dacisch kromzwaard, de falx (ensis falcatus). Zij wordt links geflankeerd door een adelaar met gespreide vleugels en een krans in de bek. Rechts wordt zij geflankeerd door een leeuw. Het omschrift op deze zijde is steeds PROVINCIA DACIA.
Afgaande op de jaarcijfers heeft het munthuis van Dacia koperen en messing munten geproduceerd t/m het jaar XI (256/257).
Het Einde van Romeins Dacia
Het was nog steeds het jaar 271 toen Aurelianus, op weg naar het Oosten voor de confrontatie met Zenobia, gevechten leverde met plunderende stammen die weer eens door de Donaugrens heen gebroken waren. Zo rond deze tijd moet de keizer ook de beslissing hebben genomen om Dacia Traiana of Dacia Transdanuvina op te geven, i.e. de Dacische provincie aan de overzijde van de Donau gecreëerd tijdens de regering van keizer Trajanus (98-117). De provincie was simpelweg te kwetsbaar en Aurelianus beschikte over onvoldoende mankracht om haar te verdedigen.
De veldtocht van de keizer tegen Zenobia begon uitstekend. Vervolgens trok Aurelianus Antiochië binnen, waar hij als een held werd onthaald.
Geschiedenis van de Daciërs - Oude beschavingen DOCUMENTAIRE
De Erfenis van Romeins Dacia
Hoewel de Romeinse overheersing van Dacia relatief kort duurde (van 106 tot 271 n.Chr.), heeft het een diepgaande invloed gehad op de regio. De Romeinen introduceerden geavanceerde infrastructuur, zoals wegen, aquaducten en steden, die de economische en sociale ontwikkeling van Dacia bevorderden. De Romeinse cultuur en taal vermengden zich met de lokale Dacische tradities, wat leidde tot de ontwikkeling van een unieke Romeins-Dacische cultuur. Deze culturele fusie is nog steeds zichtbaar in de Roemeense taal en cultuur van vandaag.
De Daciërs verbonden zich namelijk aan de Scordisci en de Dardani, stammen die op vijandige voet met Rome verkeerden. Ook kozen de Daciërs tijdens de burgeroorlog tussen Caesar en Pompeius Magnus kant voor die laatste. Nadat Rome in 30 voor Christus een keizerrijk werd, lieten de Romeinen Dacië enige tijd met rust.
Grofweg op de locatie van het vroegere koninkrijk Dacië ligt tegenwoordig Roemenië en het Dacische Rijk speelt een grote rol in de Roemeense geschiedenis. Hoewel er wenig geschreven bronnen over het rijk zijn overgeleverd, staat vast dat het Dacische Rijk een grote rol heeft gespeeld tussen ongeveer 500 voor Christus en 100 na Christus.
Vooral de prachtige gouden sierraden spreken tot de verbeelding. Aan die sierraden is te zien dat de Dacische goudsmeden meer dan tweeduizend jaar geleden buitengewoon bekwaam waren en veel van de vondsten zijn belangrijke delen van het Roemeense culturele erfgoed en zelfs de nationale identiteit. Velen vrezen dat de dieven het goud zouden willen omsmelten.
Dat uitgerekend de ‘Helm van Coțofenești’, een van de meest unieke topstukken van het Roemeens erfgoed tijdens de kunstroof in het Drents Museum van januari 2025 zijn buitgemaakt, is in Roemenië ingeslagen als een bom.
Sponsian: Een Mysterieuze Romeinse Legerleider
In 1713 worden in de Roemseense regio Transsylvanië enkele gouden munten opgegraven. En op sommige daarvan pronkt de naam ‘Sponsian’. De onderzoekers trekken die conclusie nadat ze de muntjes - samen met enkele Romeinse munten waarvan de authenticiteit vaststaat - nog eens uitgebreid bestudeerden. Ze ontdekten daarbij op de muntjes waarvan verondersteld werd dat ze nep waren, diepe slijtagesporen die erop wijzen dat ze gedurende langere tijd in omloop waren geweest.
Al met al wijst dat er allemaal op dat de muntjes toch echt zijn, zo schrijven de onderzoekers. Sponsian mag dan echt hebben bestaan, een keizer was hij niet. De naam is heel vreemd. Sponsian draagt ook de kroon van de zonnegod Sol, één van de tekenen waarmee keizers zich doorgaans onderscheidden. Het lijkt dan ook redelijk om daaruit af te leiden dat Sponsian een lokale militaire legerleider was die de volledige keizerlijke macht naar zich had toegetrokken.
De legerleider zou zo halverwege de derde eeuw na Christus aan de macht zijn geweest. In die periode waren er namelijk onder meer verscheidene rebellerende legerleiders die zichzelf uitriepen tot een soort regionale keizers. “Zoals keizer Postumus die in dezelfde periode bijna een decennium over Gallië, Britannia (een Romeinse provincie die het latere Engeland en Wales omvatte, red.) en Spanje regeerde. Net als Postumus en anderen regeerde Sponsian nooit in Rome. Om daarna in de vergetelheid te raken. Maar dankzij de gouden muntjes die drie eeuwen geleden in Transsylvania zijn teruggevonden is hij daar nu uit gered.
“Sponsian is als je de geschiedenis van het Romeinse rijk in zijn geheel in ogenschouw neemt weinig meer dan een historische voetnoot,” stelt Pearson.
Naast de muntjes die in Transsylvanië zijn teruggevonden, zijn ons slechts enkele andere muntjes bekend waarop Sponsian pronkt. Twee daarvan liggen in een museum in Wenen. Een derde in een museum in Roemenië.
In samenwerking met het museum in Wenen hoopt Pearson op een later moment ook de munt die daar nog van het bestaan van Sponsian getuigt, onder de loep te nemen. Of dat direct nieuwe inzichten omtrent Sponsian zelf oplevert, is zeer twijfelachtig. Daarvoor moeten we het waarschijnlijk meer van archeologisch onderzoek in Roemenië hebben.
Belangrijke Romeinse Keizers en Hun Rol in Dacia
De rol van verschillende Romeinse keizers was cruciaal in de geschiedenis van Dacia. Hieronder een overzichtstabel van enkele sleutelfiguren:
| Keizer | Periode | Rol in Dacia |
|---|---|---|
| Trajanus | 98-117 n.Chr. | Veroverde Dacia en maakte het tot een Romeinse provincie. |
| Philippus I | 244-249 n.Chr. | Startte de aanmuntingen in Dacia in 246. |
| Aurelianus | 270-275 n.Chr. | Besloot Dacia Traiana op te geven vanwege de kwetsbaarheid en onvoldoende mankracht om het te verdedigen. |