Turijn, een stad die voortdurend vernieuwt, heeft in de afgelopen decennia bewezen dat innovatie in haar DNA zit. De voormalige industriestad verrast nu met een unieke combinatie van industrieel erfgoed, kunst en natuur. Een prachtig voorbeeld hiervan is de transformatie van de oude testbaan op het dak van de voormalige Fiat-fabriek Lingotto.
De Pista 500 op het dak van de Lingotto fabriek.
De Lingotto: Van Autofabriek tot Multifunctioneel Centrum
Turijn is niet alleen de stad van de palazzi van de Savoia’s, maar ook de stad van Fiat. Waar ooit de auto’s werden geproduceerd en getest, kun je nu winkelen, kunst en films kijken, wandelen en zelfs slapen.
Lingotto werd in 1922 geopend, nadat er zeven jaar was gebouwd aan de grootste autofabriek die de wereld ooit had gekend. Bijzonder was bijvoorbeeld de lopende band, die maar liefst over vijf verdiepingen voortliep. Hoe hoger je kwam, hoe completer de auto’s waren. Eenmaal op het dak waren de auto’s klaar voor de daar aangelegde testbaan, waar op een lengte van vijfhonderd meter een serieuze testrit werd gemaakt.
In 1982 reed de laatste Fiat over het testcircuit. De lopende band stopte, de fabriek stroomde leeg. Gelukkig werd het gebouw niet met de grond gelijk gemaakt. De beroemde Italiaanse architect Renzo Piano kreeg de opdracht om het gebouw een nieuwe functie te geven.
Lees ook: Uitgebreide Review Zenec Navigatie
Vanaf het dak kijk je onder meer op het voormalige hoofdkantoor van Fiat, dat meteen naast de voormalige fabriek staat. Tot oktober 2014 werd Fiat vanuit hier op de weg gehouden. Op het dak kwam onder meer een bolvormige conferentieruimte en de Pinacoteca Agnelli, met schitterende werken uit de collectie van de familie Agnelli, een van de Fiat-families. De testbaan ligt er ook nog altijd. Je kunt de Fiats bijna voorbij zien zoeven.
Stap na je bezoek aan Lingotto ook even binnen bij Eataly, de lekkerste ‘supermarkt’ die we ooit hebben gezien (Via Nizza 230, tegenover Lingotto). Op ruim elfduizend vierkante meter vind je talloze soorten kaas, vleeswaren, pasta, koffie, olijfolie, brood, (kook)boeken en culinaire cadeaus.
Na jaren van verval is de testbaan in 1993 gerestaureerd, waarna deze weer gebruikt kan worden. Niet voor testwerk, maar als publieke ruimte om te wandelen. Sporadisch komen er nog auto’s op de baan voor bijvoorbeeld promotionele activiteiten, maar van een serieus testwerk (lees: gassen) zoals in het verleden is dan zeker geen sprake. Het dak heeft in de loop der jaren diverse toevoegingen gekregen, waaronder een helikopterplatform en de ‘Bubble’, een bolvormige glazen vergaderruimte met een schitterend uitzicht.
De herbestemming van de Lingotto-fabriek betekende voor Turijn tevens de aftrap voor een veel groter transformatieprogramma. In aanloop naar de Olympische Spelen van 2006 werd ook een aantal andere verlaten industriegebieden nieuw leven ingeblazen. Een indrukwekkend voorbeeld daarvan bevindt zich in het noorden van de stad, waar de voormalige fabrieksterreinen van Michelin en FIAT zijn omgetoverd tot het Parco Dora.
Lingotto verbindt toen met nu. Nuchter gezien is het niet meer dan een oude fabriek. Maar Turijn denkt daar anders over. Dit is een monument. Een monument van een roemrijk verleden.
Lees ook: Stuurbekrachtiging Fiat Panda oplossen
De Pista 500: Een Groen Paradijs op het Dak
Op het dak van de voormalige Fiat-fabriek in Turijn, de Lingotto, is de oude testbaan veranderd in een groen paradijs vol kunst. De Pista 500, ooit de plek waar nieuwe Fiat-modellen hun eerste kilometers draaiden, is nu het toneel van een ambitieus kunstproject van de Pinacoteca Agnelli. Op zo’n dertig meter boven de grond ligt hier het grootste dakterras van Europa, een tuin met meer dan 40.000 planten van ruim 300 inheemse soorten.
De transformatie is niet alleen een ode aan eco, maar ook aan fantasie. Onder leiding van curatoren Sarah Cosulich en Lucrezia Calabrò Visconti verandert de kunst op het dak voortdurend. Wie de daktuin betreedt, wordt eerst begroet door de fonkelende neonletters van de Zwitserse kunstenares Sylvie Fleury. Haar werk Yes to All is even uitnodigend als dubbelzinnig: een knipoog naar de computerprompt die ons vraagt op ‘alles accepteren’ te klikken, en tegelijk een open deur naar de wereld van de kunst. Niet ver daarvandaan staan twee enorme, goudkleurige scharen van Valie Export, een Oostenrijkse pionier van feministische kunst. Haar werk Die Doppelgängerin speelt met de symboliek van het vrouwelijke, de ‘huiselijke’ schaar, en zet dat cliché letterlijk op zijn kop.
De Indiase kunstenares Shilpa Gupta brengt met haar werk 24:00:01 een vleugje poëzie in de lucht van Turijn. Haar installatie lijkt op een oude luchthavenflap met draaiende letters, maar in plaats van vluchtinformatie toont hij zinnen vol taalfouten en metaforen. De Deense kunstenares Nina Beier verrast met haar werk The Guardians: vijf bronzen leeuwen, niet trots overeind zoals we ze kennen van fonteinen en paleisingangen, maar languit liggend op hun zij. Ze verbeelden macht die haar spanning heeft verloren.
Tussen de paden van het groene dak is ook ruimte voor speelsheid. Marco Giordano maakte Loop Pool, een visueel gedicht dat de ronde vorm van de oude testbaan weerspiegelt. Ook Sylvie Fleury duikt opnieuw op, ditmaal met First Spaceship on Venus, een roze raket die elk idee van ruimtevaart als mannenterrein vrolijk onderuit haalt. Centraal op het dak prijkt een foto van Nan Goldin: Monopoly Game, genomen in New York als onderdeel van haar beroemde serie The Ballad of Sexual Dependency. De intensiteit van haar beelden - mensen die spelen, roken, lachen, verliezen - brengt plots de menselijke maat terug in een plek die ooit symbool stond voor productie en efficiëntie.
Het kunstenaarscollectief Superflex kiest met It’s Not the End of the World voor een ander soort humor. Hun gigantische neonletters ogen als een reclamebord, maar de boodschap is minder geruststellend dan ze klinkt. De Britse kunstenares Cally Spooner vult de ruimte met klanken. Haar werk Dead Time laat een cellist eindeloos repeteren op Bachs Suite nr. 1. De muziek dwaalt door het gebouw, galmt langs betonnen muren, en vindt uiteindelijk aansluiting bij een andere installatie: The Hopes and Dreams of the Workers as They Wandered Home from the Bar van Liam Gillick.
Lees ook: Oplossingen Versnellingsbak Fiat 500
Tot slot is er Mark Leckey, die met zijn videowerk Beneath My Feet Begins to Crumble de zuidelijke bocht van de baan omtovert tot een venster op denkbeeldige landschappen. Bergen flitsen voorbij, als echo’s van de Alpen die zich werkelijk aan de horizon tonen.
Overzicht van de Pista 500 met de stad Turijn op de achtergrond.
Waar ooit motoren brulden, hoor je nu de wind tussen de planten en het zachte geroffel van bezoekersvoeten. Het dak van de Lingotto is niet zomaar een kunstproject. Het is een symbool van hoe Turijn zichzelf telkens opnieuw uitvindt: van fabriek tot museum, van staal tot groen, van arbeid tot contemplatie.
Praktische Informatie
De Pinacoteca Agnelli bevindt zich aan de Via Nizza 230, op de bovenste verdieping van het Lingotto-complex. Het dak is bereikbaar via de lift van het museum. De daktuin en de installaties zijn toegankelijk met het museumticket.
Openingstijden Pinacoteca Agnelli:
- Dinsdag t/m zondag: 10:00 - 19:00 uur
- Maandag: gesloten
Toegangsprijzen:
- Volwassenen: € 10
- Gereduceerd (6-26 jaar, 65+): € 8
- Gratis: kinderen jonger dan 6 jaar
De Rol van Giovanni Agnelli en FIAT
Op 11 juli 1899 werden in het Palazzo Bricherasio de handtekeningen gezet voor de oprichting van de Società Anonima Fabricca Italiana di Automobili Torino, later afgekort tot FIAT. Dankzij technisch vernuft en zakelijk instinct wist Agnelli al snel uit te groeien tot de grootste automobielbouwer van Italië en ging tijdens de Eerste Wereldoorlog ook motoren, ambulances, trucks en vliegtuigen produceren voor de strijdkrachten.
De arbeiders stroomden vanuit heel het land toe om voor het bedrijf te komen werken en Turijn onderging een ware bevolkingsexplosie. Op het hoogtepunt in de jaren zestig en zeventig was driekwart van haar inwoners op een of andere wijze bij de automobielfabricage betrokken.
Portret van Giovanni Agnelli, een van de grondleggers van FIAT.
De Architectuur van Matté Trucco en Renzo Piano
Het eerste fabriekje, gelegen aan de Corso Dante en voorzien van een fraaie gevel in Art-Nouveau-stijl, was toen al veel te klein geworden en daarom gaf hij in 1916 de jonge architect Giacomo Mathé-Trucco opdracht om een ontwerp te leveren voor een veel groter en moderner exemplaar dat ruimte moest bieden aan tienduizend werknemers. Deze liet zich inspireren door de Ford-fabrieken in Detroit en schiep een complex op basis van de perfecte bedrijfsorganisatie volgens de principes van het Taylorisme: de Lingotto-fabriek.
In plaats van de fabriek af te breken besloten de kleinkinderen van Agnelli samen met het stadsbestuur om een prijsvraag uit te schrijven om een nieuwe bestemming aan het complex te geven. Winnaar was de architect Renzo Piano (1937), die eerder reeds wereldfaam had verworven met zijn ontwerp van het Centre Pompidou in Parijs. Hij stelde voor om de Lingotto-fabriek in een kleine stad te veranderen met alle daarbij behorende functies zoals kantoren, winkels, een (automobiel)museum en universiteit met auditorium en studentenwoningen.
Overzicht van de transformatie:
| Fase | Jaar | Beschrijving |
|---|---|---|
| Opening Lingotto Fabriek | 1922 | Grootste autofabriek ter wereld |
| Sluiting Fabriek | 1982 | Productie stopt, fabriek sluit |
| Restauratie testbaan | 1993 | Testbaan gerestaureerd en openbaar toegankelijk gemaakt |
| Herbestemming door Renzo Piano | Jaren 90 | Transformatie tot multifunctioneel complex |
| Opening Pista 500 | 2022 | Daktuin en kunstproject op de testbaan |