Haaien zijn fascinerende en vaak verkeerd begrepen dieren. Ze spelen een cruciale rol in de oceaanecosystemen, maar worden geconfronteerd met tal van bedreigingen. Dit artikel duikt diep in de wereld van de haaien, van hun anatomie en gedrag tot de problemen waarmee ze worden geconfronteerd en de inspanningen om ze te beschermen.
Anatomie en kenmerken van haaien
Haaien zijn kraakbeenvissen, wat betekent dat hun skelet niet uit botten bestaat, maar uit kraakbeen. Andere kenmerken die de meeste haaien hebben zijn meerdere rijen van tanden met dezelfde vorm, en een onderstandige bek. Veel soorten hebben een ruwe huid, die vroeger gebruikt werd als schuurmiddel en om handschoenen voor ridders van te maken. Dat haaienleer heet chagrijn.
Tanden
Een haai heeft wel driehonderd tanden in zijn bek. Haaien hebben een stuk of 5 rijen tanden die zijn heel handig bij het verscheuren van een prooi. Met een tand doet een haai een paar weken, in zijn leven verliest een haai ongeveer 30 duizend tanden. Haaientanden zijn vlijmscherp, je hebt drie soorten. Al die soorten tanden hebben een ding gemeen ze zijn driehoekig.
Ik noem nu de drie verschillende tanden op er zijn gladde bijvoorbeeld bij de hamerhaai. Er zijn tanden die op de tanden kleinere tandjes hebben bijvoorbeeld bij de tijgerhaai die tanden zijn net zagen. De laatste soort tanden zijn tanden met kartels die vindt je bij de witte haai. Vroeger gebruikten de bewoners van de eilanden in de stille oceaan haaien tanden om zich te scheren.
In Amerika brengt het gebit van de witte haai en de reuzenhaai heel veel geld op in souvenirwinkel worden ze voor 15 duizend euro verkocht.
Lees ook: Afstandsbediening Monstertruck Review
Vinnen
De haai is een vis die in de zee leeft. Het dier heeft twee rugvinnen, een grote die ongeveer op het midden van de rug zit en een kleinere vlakbij de staart. De grote vin zorgt ervoor dat de haai stabiel blijft, zonder deze vin zou het dier niet kunnen zwemmen. Naast de rugvinnen heeft de haai ook nog twee borstvinnen, een buikvin en een aarsvin. De staart wordt gebuikt om te zwemmen, dit doet de haai door de staart heen en weer te bewegen.
Haaien sturen omhoog en omlaag met de buikvinnen. Ze remmen met de buik-en borstvinnen die gebruiken ze ook als ze onverwachts een kant opzwemmen. Je kent een haai aan een driehoekige vin die boven het water uitsteekt die zorgt ervoor dat ze niet omkieperen.
Huid
De huid van de haai is erg ruw en bestaat uit heel veel kleine schubben, hierdoor is huid waterafstotend.
Zintuigen
De neus van de haai is erg goed ontwikkeld, zo kan hij bloed en urine goed ruiken. De haai kan geen geluid maken, het dier heeft geen stembanden.
Haaien die in ondiep water leven kunnen hun prooi gemakkelijk zien. Als ze een prooi aanvallen gaat er een knipvlies over het oog heen als bescherming, een knipvlies is een soort ooglid. In de diepte van de zee is het donker (de haai kan niet zijn prooi zien.) Ze pakken de prooi met hun zintuigen: de oren en de neus. Ze kunnen ook horen welke kant de vis opzwemt door een soort gaatjes op hun lichaam, dat heet “zijlijnorgaan” die open van de kop tot de staartvin. Haaien kunnen met hun neus bloed op honderden meters ruiken. Als ze bloed ruiken zwemmen ze er pijlsnel naartoe.
Haaien kunnen ook op een andere manier een prooi vangen namelijk als een vis ademt of beweegt springen er een soort elektrische stroompjes van de vis af. De elektrische stroompjes die vangt de haai op en zo voelen ze waar de vissen zwemmen.
Verspreiding en habitat
Haaien zijn te vinden in alle zeven zeeën op de wereld. Ook in Europa zijn er haaien te vinden. De Middellandse Zee bijvoorbeeld. Verder zijn ze te vinden op de Franse kust van Languedoc en de Golf van Biskaje. Bodemhaaien zoals de epaulethaai en luipaardhaai kunnen lang stilliggen. Ze kunnen wel 23 uur per dag op de bodem slapen.
Er zijn 350 verschillenden soorten haaien. De grootste is de walvishaai die wordt 18 meter lang. De kleinste is de dwerghaai die worden niet langer dan 25 centimeter. De meeste haaien worden niet langer dan 4 meter. De ene haai leeft in een heel warm gebied bijv. de walvishaai en de hamerhaai. In de Noordzee leven 12 soorten haaien bijv. de hondshaai en de kathaai. Er zijn ook haaien die leven in poolgebied bijv. de Portugeeshaai en de Groenlandse haai. De meeste haaien leven in zout water er zijn ook haaien die leven in zoet water bijv. Zambazihaai die leeft in de Zambezirivier in Afrika.
Gedrag en voeding
Een haai is een carnivoor. Ze eten vissen, zeehonden en vogels. Volwassen haaien hoeven maar drie tot vier keer te eten per week. Soms zelfs minder. Toch willen haaien wel eens vaak eten. Vooral als ze bloed ruiken, zelfs als ze net al eerder gegeten hebben. Haaien jagen door hun prooi heel snel achterna te zwemmen. Een haai heeft buiten de mens geen natuurlijke vijanden.
Haaien hebben niet veel voedsel nodig omdat ze koudbloedig zijn, ze hoeven dus niet hun lichaam warm te houden. Haaien eten om de 5 dagen, als ze jong zijn eten ze meer ze moeten dan nog groeien. Makohaai is de snelste zwemmer daar is veel energie voor nodig daarom eet hij het meest. Haaien eten bijna alles wat leeft: tonijn, inktvissen, krabben en slakken. Er is nog veel meer wat ze eten. Grotere haaien eten ook grotere dieren bijv. zeehonden en dolfijnen. Haaien zijn prima opruimers ze eten ook zieke, zwakke en dode dieren op. De supergrote walvishaai eet alleen hele kleine dingen bijv. plankton. Hij eet het plankton door met zijn mond open te zwemmen. Uit het water wordt door een soort zeef (de “kieuwzeef”) al het plankton uit het water gehaald en het water en ander viezigheid gaat er weer uit. Haaien hebben vaak gezelschap van andere vissen die de overgebleven restjes opeten. Remora’s eten visluizen op die op de huid leven van de haai.
DUNDER SHARK - Kenmerken, habitat en voeding met FOTO'S
Voortplanting
Bij het paren bijten mannetjes in de huid van de vrouwtjes daarom hebben vrouwtjes een hele dikke huid. Toch gebeurt het dat het vrouwtje na de paring flink gewond is. Haaien paren op de bodem van zee. Bij hele kleine soorten kronkelt het mannetje om het vrouwtje heen, bij grotere soorten zitten de twee haaien met hun buik tegen elkaar aan. Uit de buikvin van het mannetje komen zeg maar twee stengels er uit ze heten claspers een daarvan dient als piemel. Daaruit komt het zaad in het vrouwtje.
De meeste haaien worden levend geboren en niet uit een ei. De blauwe haai is bijna 1 jaar in verwachting en krijgt ongeveer 80 jongen, die bij de geboorte 40 centimeter lang zijn. Er zijn wel haaien die eieren leggen. Deze eieren hebben een soort schil, die net zo sterk zijn als mensen nagels. Bij de hondshaai zit aan het eitje 4 draadjes. De hondshaai legt de eitjes bij waterplanten neer en het eitje groeit vast aan de waterplant. Je kunt door het ei heen kijken en dan zie je de jonge haai bewegen in het ei. De eitjes van de hondshaai komen na een halfjaar uit. De haaien in diepe zeeën kunnen hun eitjes niet vastmaken aan waterplanten en daarom zitten ze in de buik van het vrouwtje. Het ei komt uit in de buik. De haaitjes groeien verder in de baarmoeder. De haaitjes zitten vast in de baarmoeder aan een dooierzak die eten ze langzaam op. Zo’n haai is 22 maanden zwanger. Er worden ongeveer 10 jonkies geboren. Bij de zandhaai vechten de haaitjes in de baarmoeder, de sterkste overleven en worden geboren.
Haaien in de Noordzee
Haaiensoorten die je als mens maar beter niet tegen kunt komen zie je eigenlijk nooit in de buurt van Nederland. Die leven vooral in tropische wateren. De meest algemene haaien die in de Noordzee zwemmen zijn klein van stuk. Nu en dan worden ook grotere soorten gezien, zoals de reuzenhaai.
Bijna alle haaiensoorten uit de Noordzee hebben het als gevolg van visserij zwaar te verduren. Haaien zijn gevoelig voor overbevissing omdat ze pas heel laat volwassen worden.
Andere haaiensoorten uit de Noordzee zijn de gewone en de gevlekte gladde haai, de ruwe haai en de doornhaai.
Hondshaaien
Hondshaaien zijn kleine, voor mensen ongevaarlijke haaien. De eieren van deze haai vind je soms in de vloedlijn op het strand. Ze zijn olijfkleurig. Met de uitsteeksels aan de punten heeft het ei vastgezeten aan een steen, een scheepswrak of aan wier. Meestal zijn de eieren die je op het strand vindt leeg. Er zit dan een scheur in waar de jonge haai door naar buiten is gekropen. Heel soms zit de haai er nog in.
Hondshaaien worden soms gevangen voor consumptie. Het vlees van deze haai wordt meestal verkocht als ‘zeepaling’ of zelfs als zalm. Blijkbaar vinden mensen het idee om hondshaai te eten niet zo aantrekkelijk. Meestal komen hondshaaien echter per ongeluk in visnetten terecht. Dit gebeurt bijvoorbeeld bij visserij die zich op platvissen richt. Platvissen leven net als hondshaaien op de bodem van de zee. Omdat hondshaaien behoorlijk langzaam groeien, lopen ze veel kans om te worden gevangen voordat ze tot voortplanting komen.
Sinds de jaren ’70 van de vorige eeuw is de hondshaai de meest algemene haai in de Noordzee. Toch is de soort achteruitgegaan, maar niet zo erg als de doornhaai, die vroeger het meest algemeen was. Hondshaaien leven in de buurt van zand- of modderbodems, het liefst op plekken waar ook wier groeit. Jonge hondshaaien geven de voorkeur aan ondiep water, volwassen dieren zitten liever in dieper water. Hondshaaien komen voor in het noordoostelijk deel van de Atlantische oceaan en dus ook de Noordzee. Ze zwemmen behoorlijke afstanden. Hondshaaien spoelen nogal eens puntgaaf aan op het strand. Het is meestal niet duidelijk waar deze dieren aan gestorven zijn.
Fossiele haaientanden
Op het strand bij Cadzand kun je, met wat geluk, fossiele haaientanden vinden. Deze komen uit het Mioceen of Plioceen, de periode voor de ijstijden. In die tijd was hier een klimaat dat vergelijkbaar was met het Middellandse Zeegebied nu. Ook op andere stranden kun je wel eens haaientanden vinden, zelfs van de grote witte haai.
Bedreigingen en bescherming
Mensen geven op verschillende manieren problemen en zijn een bedreiging bij het voortbestaan van de haai. De mens dood ongeveer 100 miljoen haaien per jaar voor verschillende redenen. Een haai is dodelijk, maar zal niet direct een mens aanvallen. Als een haai een mens aanvalt komt het omdat hij een mens aanzag als iets van een zeeleeuw of een ander dier. Terwijl veel mensen denken dat haaien zoogdieren zijn, zijn ze dat niet. Het zijn vissen en zijn ovovivipaar. De meeste haaien worden ongeveer 20 tot 30 jaar oud.
In veel gevallen komen haaien en haaieneieren ook onbedoeld in visnetten terecht. Wereldwijd worden er tientallen miljoenen haaien gevangen voor de haaienvinnensoep. Vaak worden dan alleen de vinnen afgesneden en gaat de rest van het dier weer overboord. In de Europese Unie is dit ‘ontvinnen’ vanaf 2003 verboden. Maar er worden wel haaien gevangen voor haaienvinnen, haaienvlees, olie en kraakbeen.
Sinds 2007 is er door de Europese Commissie hard gewerkt aan een EU-actieplan voor haaien. Sinds 2012 vangen sportvissers tijdens de internationale Sharkatag weken haaien voor onderzoek. De haaien krijgen een merkje in hun vin en worden levend teruggezet. Er is weinig bekend over de hoeveelheid en verspreiding van haaien in EU wateren; vooral hun migratieroutes vormen een mysterie. Door het merken van de gevangen haaien willen de sportvissers meehelpen populaties van haaien in kaart te brengen en te waarborgen voor de toekomst. Haaien die in Nederland gevangen en gemerkt werden, zijn inmiddels teruggezien langs de Engelse, Belgische en Franse kust tot in de Golf van Biskaje.
Haaienvinnensoep en neurotoxinen
Jaarlijks worden er 100 miljoen haaien gedood door commerciële visvangst. Hierdoor wordt meer dan de helft van alle haaiensoorten met uitsterven bedreigd. De bekende witte haai bijvoorbeeld wordt vaak gejaagd voor hun vissen om haaienvinnensoep van te maken. Haaienvinnensoep doet niet alleen de zaak van haaien geen goed. Ook wij mensen lopen een gezondheidsrisico als we de soep nuttigen.
Haaienvinnensoep is al eeuwen een delicatesse in Azië. Het is het besef te kunnen heersen over zulk een groot en machtig dier dat het eten van dit luxeproduct zo populair maakt, vooral bij de hogere klassen. Een kom haaienvinnensoep kan namelijk al snel hoog oplopen in prijs, tot zelfs 100 euro. Het laatste decennium is de welvaart in vooral China enorm gestegen; de middenklasse heeft meer geld dan ooit en vordert alle dingen die omgeven zijn met een zweem van status.
Onderzoekers hebben nu aangetoond dat haaienvinnen grote hoeveelheden bevatten van het neurotoxine ß-N-methylamino-L-alanine, of kortweg BMAA. Zeven soorten haaien uit de kustwateren van Zuid-Florida werden geanalyseerd op de aanwezigheid van het neurotoxine met behulp van HPLC en fluorescentiedetectie.
Wat ook interessant is: hoge concentraties BMAA werden gevonden in de vinnen van haaien uit gebieden zonder algenbloei. Als toppredator is het vrij logisch dat de gifstoffen, die uit lagere tropische niveaus voortkomen, in de nieren en lever opstapelen.
Educatie en bewustwording
De haai, een dier dat vele mensen kennen en dat jaarlijks wel eens in het nieuws komt na een haaienaanval. Een haaienaanval is trouwens meestal niets anders dan een proefbeet. Hoewel veel mensen bang zijn voor haaien, zijn slechts enkele van de ruim 500 soorten, in zeldzame gevallen, gevaarlijk voor de mens. Spectaculaire films over haaien zoals Jaws hebben het beeld bij mensen over de haai bepaald, maar dat is een uiterst negatief beeld van ongelooflijk belangrijke dieren voor de ecosystemen in de oceaan.
Lessen en lezingen
Deze les gaat in op de haaienproblematiek en laat de studenten luisteren, zien, nadenken en spreken we over de verschillende aspecten. De leerlingen leren onder andere over de rol van de haai in de voedselketen, waarom deze soorten heel kwetsbaar zijn voor overbevissing en waarom we ze eerder moeten koesteren dan vrezen of opeten.
Lesduur: naar keuze 1 x 50 minuten of 2 x 50 minuten
Vakken: in principe is deze les niet aan een bepaald vak gebonden. Het is belangrijke informatie voor iedereen.
Doelgroep: basisschool groep 7 en 8 en middelbaar onderwijs
| Onderwerp | Details |
|---|---|
| Rol in de voedselketen | Haaien zijn toppredatoren die ecosystemen in balans houden. |
| Kwetsbaarheid voor overbevissing | Trage voortplanting maakt haaien extra gevoelig. |
| Noodzaak tot bescherming | Haaien zijn essentieel voor gezonde oceanen. |