Vanaf de 16e eeuw wordt laag-Nederland door bemaling drooggehouden. De technische- maar ook de gebruikslevensduur van een gemaal is niet onbeperkt.
De introductie rond 1900 van de verbrandingsmotor, kort daarop gevolgd door de elektromotor, in de bemalingstechniek luidde het einde in van het gebruik van stoomaandrijving. Van de ooit meer dan 100 stoomgemalen zijn er thans nog negen over, waarvan slechts één functioneel.
Op zijn beurt wacht nu de verbrandingsmotor eenzelfde lot. Sinds 2010 zijn niet minder dan 23 dieselgemalen geamoveerd of van elektrische aandrijving voorzien. Daarmee dreigt tevens een belangrijk onderdeel van ons (cultuur)historisch watererfgoed verloren te gaan.
Gemaal De Lynden in de Eendragtspolder
De Opkomst en Ondergang van Dieselgemalen
In veel gemalen die oorspronkelijk met een verbrandingsmotor, meestal een dieselmotor, werden aangedreven, heeft als gevolg van de uitbreiding en versterking van het elektriciteitsnetwerk de elektromotor de aandrijving overgenomen. Daarnaast hebben andere historische- en technische ontwikkelingen, zoals de beide oliecrises van 1973 en 1979 en de opkomst van de automatisering van de bedrijfsvoering, milieueisen en regelgeving rondom de arbeidsomstandigheden van het bedienend personeel hierbij een grote rol gespeeld.
Lees ook: Functionaliteit van de Charcoal Volvo
Een bijkomend - en vaak doorslaggevend - aspect is het op een gegeven moment niet meer voorhanden zijn van reserveonderdelen omdat het betreffende motortype niet gangbaar, c.q. Dieselmotoren als hoofdaandrijving zijn in gemalen een zeldzaamheid geworden.
Momenteel telt Nederland nog slechts een 40-tal cultuurhistorisch waardevolle diesel- en/of hybride (diesel + elektrisch) aangedreven gemalen. Gevreesd moet worden dat binnen een periode van omstreeks 10 jaar deze vorm van aandrijving geheel verdwenen zal zijn, een lot dat de voorloper van de dieselmotor, de daaraan nauw verwante zogenoemde zuiggasmotor, al heeft moeten ondergaan.
Dieselgemaal is klaar met diesel: "Als een monument duurzamer kan, dan kan het overal"
De Rol van de Nederlandse Gemalenstichting
De hoofddoelstelling van de Nederlandse Gemalenstichting (NGS) is het bevorderen van de kennis over, het inventariseren en documenteren van, en het constructief meewerken aan mogelijk behoud en beheer van waardevolle gemalen. Het kunnen blijven functioneren van dergelijke installaties is hierbij een belangrijk gegeven.
De NGS ziet het als een rechtstreeks uit deze doelstelling volgende taak een bijdrage te leveren in de vorm van het meedenken bij voor het waterschap aanvaardbare oplossing(en) voor het aanpassen en/of moderniseren van cultuurhistorisch waardevolle bemalingsinstallaties.
Ondanks dat cultuurhistorie geen kerntaak van de waterschappen is erkennen zij hun maatschappelijke verantwoordelijkheid voor het watererfgoed. De hierbij gangbare definitie van watererfgoed luidt: “De karakteristieke, aan water gerelateerde objecten en structuren in het landschap, ontstaan door enerzijds de ‘strijd’ tegen het water en anderzijds het gebruik van water”.
Lees ook: Bouwen met LEGO Technic: Volvo ZEUX
Watererfgoed in Nederland
Net zoals dit bij de ontmanteling en dreigende teloorgang van stoomgemalen het geval was, hebben zich in veel delen van het land mensen - van diverse pluimage en niet zelden voormalige waterschapmedewerkers - verenigd in stichtingen met als doel behoud van in hun ogen waardevolle gemalen. Meer en meer stellen de waterschappen als voormalige eigenaren zich positief op tegenover dergelijke initiatieven en wordt raad, daad en financiële steun geboden.
Vóór het soms onvermijdelijk moeten vervangen of afstoten van een gemaal zal in veel gevallen eerst de optie van innovatie en aanpassing bezien worden. Hierbij kunnen zich onvermoede doch technisch verantwoorde mogelijkheden en oplossingen voordoen. Deze vragen soms een extra investering maar zijn de moeite waard wanneer sprake is van een monumentale- of technisch cultuurhistorische status van het betreffende object.
Dit kan tot een cultuurhistorisch aanvaardbare oplossing leiden waarbij bovendien veel tijdverlies (en ergernis) in de plan- en vergunningenfase voorkomen kan worden. Voorkomen moet echter worden dat door het nastreven van te hoge eisen wat betreft behoud het waterschap zich gedwongen voelt van een voorgenomen aanpassing af te zien en over te gaan tot het stichten van een nieuw gemaal.
De NGS wil - en kan - in dergelijke gevallen fungeren als meedenkende partner en aandrager van ideeën en heeft daarvoor ook de nodige deskundigheid in huis. Een voorbeeld hiervan is de onlangs uitgevoerde aanpassing van het boezemgemaal Pijnacker Hordijk te Gouda waar één van de te vervangen dieselmotoren in combinatie met de nieuwe elektrische aandrijving functioneel inzetbaar blijft. De NGS heeft hierbij, naast technische inbreng, een coördinerende rol gespeeld.
Lees ook: Veldhoven Volvo sloperij
Inventarisatie en Waardestelling
Naast de nog functionele in het bezit van de waterschappen zijnde installaties, bijeengebracht in het overzicht Nog functionele verbrandingsmotoren in Nederlandse gemalen, zijn ook de museale en de in particulier bezit (stichtingen) zijnde dieselgemalen in deze inventarisatie betrokken. Deze gegevens zijn samengebracht in het overzicht Dieselaangedreven gemalen in beheer bij stichtingen. Hierdoor ontstaat een totaalbeeld van de verscheidenheid van de in Nederland nog als directe aandrijving aanwezige dieselmotoren in gemalen.
De in diverse gemalen nog als noodstroomaggregaat aanwezige dieselmotoren zijn vooralsnog buiten beschouwing gebleven. Dieselmotoren die vanwege historisch behoud nog in sommige gemalen aanwezig zijn, zonder dat zij hierin een functie hebben, zijn in het overzicht Door waterschappen op hun oorspronkelijke locatie bewaarde diesels.
Het blindelings streven naar behoud van alle thans nog aanwezige dieselinstallaties is niet reëel en bovendien onuitvoerbaar. Om een basis te hebben voor het gericht streven naar behoud van een installatie - in welke vorm dan ook - is een op zijn minst globale waardestelling hiervan noodzakelijk. De NGS heeft hiervoor uitgangspunten en een waarderingschaal opgesteld. Deze globale waardestelling is gebaseerd op twee criteria: oorspronkelijkheid en zeldzaamheid.
Een bemalingsinstallatie is als oorspronkelijk aangemerkt als alle bij de bouw reeds aanwezige opvoer- en aandrijfwerktuigen nu nog ongewijzigd aanwezig zijn en er geen andere werktuigen zijn toegevoegd. Zeldzaamheid wordt als waardevol beoordeeld als het een motor betreft die in het verleden veel is toegepast, maar waarvan er nu nog maar een beperkt aantal over zijn. Het criterium zeldzaamheid is per motor(type) apart beoordeeld. Incidentele toepassing van een bepaald merk/fabricaat/type motor die, om wat voor reden dan ook, in een gemaal is toegepast wordt in deze optiek niet als waardevol beoordeeld. Motoren zonder cultuurhistorische waarde op dit moment hebben vooralsnog geen waardering gekregen.
| Criterium | Beschrijving |
|---|---|
| Oorspronkelijkheid | Aanwezigheid van alle originele opvoer- en aandrijfwerktuigen zonder wijzigingen of toevoegingen. |
| Zeldzaamheid | Beperkt aantal nog bestaande motoren van een type dat in het verleden veel werd toegepast. |