Coeliakie is een chronische auto-immuunziekte waarbij gluten niet verdragen worden. Iemand met coeliakie (spreek uit seu-lia-kie) kan niet tegen gluten. Voorheen werd coeliakie ook wel glutenintolerantie genoemd. Dit is een verkeerde benaming omdat coeliakie dus een auto-immuunziekte is en geen glutenallergie of -intolerantie.
Het is belangrijk dat een maag-darm-leverspecialist eerst een diagnose stelt voor coeliakie of glutensensitiviteit. Voor het vaststellen en behandelen van Coeliakie kunt u terecht bij onze gespecialiseerde artsen. Zij werken nauw samen met de diëtiste om u van de juiste informatie te voorzien.
Tips om gezond & budgetvriendelijk te koken (glutenvrij, suikervrij & grotendeels lactosevrij)
Wat is Coeliakie?
Coeliakie is een ziekte van je afweer. Bij coeliakie word je ziek van gluten. Je kunt daardoor niet tegen gluten. Bij mensen met coeliakie reageert het lichaam heftig op de inname van gluten. Bij een auto-immuunziekte maakt het afweersysteem antistoffen aan die lichaamseigen cellen aanvallen. Dit leidt tot een ontstekingsreactie.
Ongeveer 1% van de mensen heeft coeliakie. Dat komt neer op ongeveer 170.000 Nederlanders. De ziekte uit zich op verschillende leeftijden. De symptomen variëren van typische maag-darmklachten zoals diarree en buikpijn tot meer vage klachten zoals hoofdpijn en vermoeidheid. Daardoor is bij lang niet iedereen die coeliakie heeft de diagnose gesteld.
Coeliakie is een multifactoriële ziekte. Dat betekent dat veranderingen in genen samen met omgevingsfactoren een rol spelen. Iemand kan een erfelijke aanleg voor coeliakie hebben. Dan heeft iemand bepaalde versies van genen die een rol spelen in hoe het afweersysteem werkt. Mensen met een familielid met coeliakie hebben een grotere kans op coeliakie.
Lees ook: Hoe auto afschrijving berekenen?
Bij iemand met coeliakie ontstaan door het eten van gluten ontstekingsreacties in het darmslijmvlies van de dunne darm. Een gezonde dunne darm heeft aan de binnenkant darmplooien met daarop darmvlokken. Door de plooien en de vlokken is er een groot oppervlak voor voedselopname. Belangrijke voedingsstoffen kunnen daardoor goed worden opgenomen in het lichaam.
Bij iemand met coeliakie ziet het lichaam de gluten als schadelijke indringers. Het lichaam maakt antistoffen aan. Deze vallen de gluten en de cellen in de darmwand aan. Dit veroorzaakt ontstekingen in het slijmvlies van de dunne darm dat daardoor beschadigt. Hierdoor nemen je darmen minder goed voedingsstoffen uit eten op.
Wat zijn Gluten?
Gluten is een eiwit. Het zit in veel soorten graan: tarwe, gerst, rogge, spelt en kamut. Die graansoorten zitten bijvoorbeeld in brood en pasta. Gluten is een eiwit dat voorkomt in tarwe, rogge, spelt en gerst. Gluten zitten in producten die van deze granen zijn gemaakt. Denk aan brood, crackers, pizza, pasta en koek. Ook zit het in producten waar je het niet direct in verwacht. Bijvoorbeeld in de ingrediënten van soep (bindmiddel, vermicelli of vlees), in sauzen, sommige snoepjes, ijssoorten en bier.
Gluten komt uit het Latijn en betekent ‘lijmstof’. De gluten zijn plakkerig en geven bijvoorbeeld brood veerkracht en soepelheid.
Symptomen van Coeliakie
Bij coeliakie kun je veel verschillende klachten hebben. De verschijnselen verschillen per persoon en variëren van geen of vage klachten tot heel heftige klachten. Sommige symptomen lijken aanvankelijk geen verband te houden met het darmstelsel, zoals hoofdpijn en vermoeidheid.
Lees ook: Vind de perfecte autodealer in Huizen
Als je iets eet met gluten erin krijg je ontstekingen in je darmen. Daardoor kun je last krijgen van buikpijn en diarree. Als je lang zulke ontstekingen hebt, kunnen je darmen de voedingsstoffen uit je eten niet goed opnemen. Je kunt dan bijvoorbeeld bloedarmoede krijgen. En je kunt merken dat je dunner wordt, terwijl je niet minder eet dan anders. Bij een kind kan het ervoor zorgen dat het kind minder goed groeit.
Coeliakie kan verschillende klachten geven zoals langdurige diarree, verstopping, buikpijn, bloedarmoede door ijzergebrek, vitaminetekorten en misselijkheid. Sommige mensen ondervinden nauwelijks of geen klachten. Dat wil niet zeggen dat er geen nadelige gevolgen zijn voor de gezondheid.
De meest voorkomende symptomen van coeliakie zijn:
- Diarree
- Verstopping
- Buikpijn
- Overgeven
Deze symptomen krijg je na het eten van gluten. Als je geen gluten eet, merk je niets vreemd. Na langere tijd kun je ook last krijgen van symptomen als:
- (extreme) Vermoeidheid
- Gewichtsverlies
- Somberheid
De symptomen van coeliakie verschillen per persoon. De één heeft veel klachten en de ander niet. Soms zijn de klachten heel vaag en onduidelijk. Soms worden ziekteverschijnselen verward met het Prikkelbare darm syndroom (PDS) of een tarwe-allergie.
Lees ook: Elektrische Auto Pechhulp
Symptomen bij Kinderen
Symptomen van coeliakie bij kinderen zijn bijvoorbeeld buikpijn, een opgezette buik, diarree, verstopping, weinig eetlust en afvallen. Soms groeien kinderen minder goed of voelen ze zich vaak moe. Ook schommelingen in de bloedsuiker kunnen een teken zijn.
De eerste symptomen van coeliakie kunnen bij baby’s al optreden als ze vanaf de zesde maand voor het eerst een broodkorst of pap in de vorm van tarwebloem krijgen. Maar de klachten kunnen ook op latere leeftijd beginnen. Na de diagnose coeliakie kunnen kinderen klachten krijgen als angst, somberheid en gevoelens van onzekerheid.
Symptomen bij Volwassenen
De symptomen van coeliakie bij volwassenen zijn niet altijd heel duidelijk. Veel volwassenen met coeliakie ervaren klachten als diarree, verstopping, plakkerige ontlasting, gewichtsverlies en buikpijn. Daarnaast kan er sprake zijn van klachten als misselijkheid, vermoeidheid en bloedarmoede.
Diagnose van Coeliakie
Door bloedonderzoek kun je erachter komen of iemand coeliakie heeft. Heeft een familielid zelf ook klachten die passen bij coeliakie? Dan is het goed als die naar de huisarts gaat. De huisarts kan dan bloed laten onderzoeken.
Als je al glutenvrij eet, is de bloedtest niet betrouwbaar. Er worden dan namelijk geen of te weinig antistoffen tegen gluten aangemaakt. De bloedtest kan dan uitwijzen dat je geen coeliakie hebt. Maar het kan dus zijn dat je het toch hebt. Start dus pas met glutenvrij eten als het diagnostische traject achter de rug is.
Bij volwassenen wordt het darmslijmvlies ook onderzocht met een dunnedarmbiopsie. Kinderen met insulineafhankelijke diabetes worden standaard iedere 5 jaar gecontroleerd op coeliakie. Volwassenen worden hier niet standaard op getest.
Denk je dat je (of je kind) coeliakie hebt, bespreek dat dan met je internist of de kinderarts.
Behandeling van Coeliakie
Coeliakie kan niet genezen. De behandeling is een dieet waar geen gluten in zitten. Dat dieet moet iemand het hele leven volgen. De behandeling van coeliakie bestaat uit het levenslang volgen van een glutenvrij dieet. Dit is de enige behandeling voor het herstel van het dunne darmslijmvlies. Er bestaan geen medicijnen voor coeliakie. De aandoening is niet te genezen en je kunt er ook niet ‘overheen groeien’.
Als je geen gluten meer eet, gaan de klachten meestal weg. De ziekte zelf gaat niet over. Je moet dus je hele leven geen gluten eten.
Door het volgen van een glutenvrij dieet kunnen de darmen langzaam herstellen en worden voedingsstoffen na verloop van tijd weer opgenomen. Het verloop van het herstel verschilt van persoon tot persoon. Het kan wel tot 2 jaar duren voordat het dunnedarmslijmvlies volledig is hersteld. Bij een zeer kleine groep volwassen patiënten zal het darmslijmvlies nooit helemaal herstellen. Dit heet refractaire coeliakie.
Door de coeliakie kan iemand te weinig hebben van bepaalde voedingsstoffen. Soms helpt een glutenvrij dieet niet meer. Dat is vaker zo als pas laat ontdekt is dat iemand coeliakie heeft.
Glutenvrij Dieet
In veel producten zit gluten, denk bijvoorbeeld aan brood, koekjes en pasta. Dat maakt het volgen van een glutenvrij dieet ingewikkeld. Ook kun je een tekort krijgen aan bepaalde voedingsstoffen.
Glutenbevattende granen zijn bijvoorbeeld tarwe (waaronder spelt), rogge en gerst. Glutenbevattende granen zijn in heel veel producten verwerkt, zoals brood, crackers, pasta en pizza. Het kan zelfs ook zitten in wegwerpservies op basis van tarwezemelen.
Met coeliakie moet je je hele leven glutenvrij eten. Als je coeliakie hebt, ga je regelmatig naar het ziekenhuis voor controle bij de maag-darm-lever-arts. De arts overlegt met je hoe vaak controle nodig is. Dat hangt af van hoe het met je gaat. Meestal is het 1 keer per 1 of 2 jaar. In het eerste jaar nadat bekend is dat je coeliakie hebt kom je vaker. Totdat het beter gaat.
Je krijgt ook hulp van een diëtist. Die helpt je om goed om te gaan met glutenvrij eten.
Soms neemt de huisarts de controles over.
Ook als je een glutenvrij dieet volgt, kun je prima volgens de Schijf van Vijf eten. Veel gezonde producten zijn van nature glutenvrij. Producten met gluten kun je vaak vervangen door glutenvrije varianten. Wel moet je opletten dat je geen tekorten krijgt aan bepaalde voedingsstoffen. In veel graanproducten, zoals brood en pasta, zitten namelijk voedingsvezels, ijzer, vitamine B1 en foliumzuur. Brood bevat daarnaast ook jodium. Het is belangrijk om binnen een glutenvrij dieet voldoende van deze stoffen binnen te krijgen. Een diëtist informeert over het samenstellen van een volwaardige glutenvrije voeding. Ook begeleidt diegene bijvoorbeeld bij het zoeken naar glutenvrije alternatieven en bij het beoordelen of een product glutenvrij is.
Ga niet zelf experimenteren met een glutenvrij dieet, omdat er dan een kans bestaat dat je te weinig voedingsstoffen binnenkrijgt. Ben je op zoek naar een diëtist bij jou in de buurt?
Wat kun je wel eten?
Sommige granen bevatten van nature geen gluten (zoals haver en mais). Met name haver is vrijwel altijd besmet met gluten. Vooral wanneer granen zijn verwerkt tot meel, vlokken en dergelijke kan kruisbesmetting optreden. Het volgen van een glutenvrij dieet kan daarom ingewikkeld zijn. Wil je weten waar allemaal gluten inzit, en welke producten glutenvrij zijn?
Eet dus vooral geen gewone soorten brood en pasta. En bijvoorbeeld ook geen beschuit, crackers, koekjes, cake, muesli, paneermeel of pizza.
Gelukkig zijn er heel veel dingen die je wel mag eten, bijvoorbeeld:
- rijst, boekweit, maïs en popcorn
- de meeste sojaproducten (let op: in sojasaus zit wel vaak gluten)
- aardappelen
- noten, pitten en zaden
- linzen, erwten en bonen (peulvruchten)
- melk en yoghurt
- groente en fruit
- eieren
- vlees, vis en tofu (let op: in paneermeel of marinade kan wel gluten zitten)
In de supermarkt zijn vaak ook speciale glutenvrije producten te koop. Bijvoorbeeld brood, pasta of koekjes waar geen gluten in zitten.
Coeliakie en Andere Aandoeningen
Bepaalde aandoeningen komen vaker voor samen met coeliakie. Zo kan het zijn dat uw kind naast gluten ook niet tegen melksuiker (lactose) kan. Dit noemen we ook wel lactose intolerantie. Uw kind moet dan niet alleen een dieet volgen dat geen gluten bevat, maar ook een dieet dat weinig lactose bevat. Dit lactosebeperkt dieet is meestal tijdelijk. Bij mensen met coeliakie komt vaker diabetes (suikerziekte) voor dan bij de rest van de bevolking. Ook bepaalde schildklierafwijkingen (een te langzame of snelle werking van de schildklier) komen meer bij coeliakiepatiënten voor.
Bij mensen met coeliakie bij wie de diagnose net gesteld is, komt lactose-intolerantie soms voor. Dit verdwijnt meestal weer bij herstel van het darmslijmvlies. Sommige mensen met coeliakie hebben (tijdelijk) ook lactose-intolerantie. Meestal gaat dit weer voorbij zodra de dunne darm hersteld is. Voor mensen met lactose-intolerantie is het aan te raden om (tijdelijk) een lactosebeperkt dieet te volgen en zuivelproducten goed te vervangen.
Dermatitis herpetiformis (ziekte van Dühring) is net als coeliakie een auto-immuunziekte. Bij deze aandoening treedt onder invloed van de inname van gluten een ontstekingsreactie op in de huid, die leidt tot jeukende blaasjes, bultjes of blaren. Niet iedereen met coeliakie heeft dermatitis herpetiformis. Maar omgekeerd heeft wel vrijwel iedereen met dermatitis herpetiformis beschadigingen in de dunne darm, al dan niet gepaard met klachten. Ook voor mensen met dermatitis herpetiformis is het levenslang volgen van een glutenvrij dieet een effectieve manier om de symptomen te behandelen. Ook kan hierdoor het darmslijmvlies herstellen en wordt verdere schade aan het darmslijmvlies voorkomen.
Er zijn mensen bij wie klachten verbeteren als ze een glutenvrij dieet volgen, maar bij wie coeliakie en tarwe-allergie is uitgesloten. Dat heet glutensensitiviteit of non-coeliac gluten sensitivity (NCGS).
Erfelijkheid
Als je coeliakie hebt, is er een grotere kans dat je ouders, je broer of zus en je kinderen het ook hebben. Die willen misschien graag weten of ze ook coeliakie hebben. Ook als ze geen klachten hebben.
Heeft een familielid geen klachten? Dan heeft bloedonderzoek voordelen en nadelen:
- Als uit het onderzoek komt dat je familielid geen coeliakie heeft, zegt dat alleen iets over dat moment. In de toekomst kan iemand het nog steeds krijgen.
- Als uit het onderzoek komt dat je familielid wel coeliakie heeft, moet die glutenvrij gaan eten. Levenslang glutenvrij eten is niet makkelijk als je verder helemaal geen klachten hebt.
Wel weten we dat coeliakie met erfelijkheid te maken heeft. Heeft 1 van je ouders coeliakie? Of heb je een broer of zus met coeliakie? Dan heb je een grotere kans om het ook te krijgen.
Bij coeliakie speelt erfelijke aanleg een rol.
Coeliakie en Diabetes
In Nederland hebben ongeveer 6.000 mensen diabetes type 1 én coeliakie. Dat aantal is naar verwachting veel groter omdat veel mensen met diabetes type 1 niet weten dat ze coeliakie hebben.
Coeliakie is net als diabetes een auto-immuunziekte. Coeliakie komt vaker voor bij mensen met diabetes type 1. Dat komt omdat beide aandoeningen te maken hebben met het afweersysteem.
Onderzoekers van het LUMC hebben vastgesteld dat een bepaald enzym in ons lichaam betrokken is bij zowel de afweerreactie tegen gluten, als tegen de eilandjes van Langerhans die insuline maken. Dit gebeurt vooral als de eilandjes al geprikkeld zijn, bijvoorbeeld door een virusinfectie of ontsteking.
Heb je diabetes en weet je niet dat je coeliakie hebt? Dan kan de coeliakie de oorzaak zijn van moeilijk te reguleren bloedglucosewaarden. Dit komt omdat glucose niet ‘normaal’ vanuit de darmen in het bloed wordt opgenomen.
Met diabetes moet je goed nadenken over koolhydraten. Met coeliakie is dit extra moeilijk. Je bedenkt eerst dat je glutenvrij eet en daarna bereken je nog eens hoeveel koolhydraten erin zitten.
Een diëtist kan je helpen bekijken of je voldoende voedingstoffen binnenkrijgt en welke dingen je het beste kunt eten om gezond te blijven. Begin glutenvrij eten altijd in overleg met een diëtist.