Het fenomeen van Raynaud is een aandoening waarbij de bloedvaten in de vingers en/of tenen tijdelijk verkrampen, waardoor de bloedtoevoer wordt beperkt. Dit leidt tot een aanvalsgewijs optredende verkleuring van de vingers en/of tenen, die doorgaans in drie fasen verloopt: wit, paars en rood.
De aandoening is vernoemd naar Maurice Raynaud, die de ziekte in 1862 voor het eerst beschreef. Ongeveer 10% van de bevolking heeft last van het fenomeen van Raynaud.
Inleiding tot het fenomeen van Raynaud (syndroom) | Pathologie, triggers, symptomen, behandeling
Symptomen van de Ziekte van Raynaud
Bij een aanval van de ziekte van Raynaud kun je de volgende symptomen ervaren:
- Je vingers of tenen krijgen plotseling een lichtere kleur.
- Na een paar minuten kleuren de vingers of tenen langzaam donkerder (blauw of paars).
- Bij het opwarmen worden de vingers of tenen rood.
- Het gevoel komt langzaam terug, vaak gepaard met pijn, tintelingen, prikken en een gloeiend gevoel.
- In sommige gevallen kunnen de vingers of tenen opzwellen.
Een aanval duurt doorgaans enkele minuten tot uren. Sommige mensen hebben slechts 1 of 2 aanvallen per jaar, terwijl anderen meerdere aanvallen per week ervaren. De klachten kunnen zich ook in andere lichaamsdelen manifesteren, zoals de neus en lippen.
Afbeelding van de drie fasen van het fenomeen van Raynaud: wit, blauw en rood.
Lees ook: Oorzaken en symptomen van auto-immuunziekten
Oorzaken van het Fenomeen van Raynaud
Het fenomeen van Raynaud wordt veroorzaakt door een vasospasme van de arteriën in de vingers en tenen. Er zijn twee hoofdtypen:
- Primair fenomeen van Raynaud: De oorzaak hiervan is onbekend. Belangrijke risicofactoren zijn een voorgeschiedenis van migraine en een positieve familie-anamnese. Het komt vaker voor bij vrouwen en rokers.
- Secundair fenomeen van Raynaud: Dit heeft een specifieke oorzaak, zoals een systemische auto-immuunaandoening (bijvoorbeeld sclerodermie, lupus, reumatoïde artritis), een hematologische aandoening, hypothyroïdie, bepaalde geneesmiddelen (cytostatica, bètablokkers, interferonen) of een werkgerelateerde aandoening (langdurig werken met trillende gereedschappen).
Een aanval kan worden uitgelokt door blootstelling aan kou of, minder vaak, door stress.
Diagnose van de Ziekte van Raynaud
Om het fenomeen van Raynaud vast te stellen, zal de arts vragen naar je klachten en hoe deze begonnen zijn. De arts kan ook een aantal onderzoeken uitvoeren:
- Lichamelijk onderzoek: Door je hand af te koelen, kan de arts zien of de ziekte van Raynaud ontstaat bij kou.
- Bloedonderzoek: Om eventuele onderliggende aandoeningen uit te sluiten.
- Nagelriemonderzoek (capillairscopie): Hierbij worden de haarvaatjes in het nagelbed van de vinger onderzocht om afwijkingen vast te stellen.
- Röntgenonderzoek: Op een röntgenfoto zijn de vernauwde slagaderen van de hand en vingers te zien.
Behandeling van het Primaire Fenomeen van Raynaud
De behandeling van het primaire fenomeen van Raynaud is voornamelijk symptomatisch en niet-medicamenteus. Het beleid is gericht op het verminderen van klachten.
Afbeelding van de primaire behandeling van het fenomeen van Raynaud
Lees ook: Informatie over SLE
Niet-medicamenteuze Adviezen
- Vermijd uitlokkende factoren: Samen met de patiënt moet worden nagegaan welke factoren een aanval uitlokken, met het advies deze situaties zo veel mogelijk te vermijden.
- Stoppen met roken: Roken vernauwt de bloedvaten, dus stoppen met roken is essentieel.
- Regelmatig bewegen: Bewegen bevordert de doorbloeding.
- Warm houden: Het warm houden van het gehele lichaam is belangrijk, ook als het buiten niet zo koud is. Adviseer het dragen van warme kleding, handschoenen en warme sokken en schoenen. Overweeg verwarmbare of voorverwarmde handschoenen of sokken/handschoenen met zilverdraad bij veel last van aanvallen.
Medicamenteuze Behandeling
Als niet-medicamenteuze adviezen onvoldoende helpen, kan een proefbehandeling met nifedipine worden overwogen. Bespreek met de patiënt de verwachtte effectiviteit en bijwerkingen en weeg deze af tegen de hinder die de patiënt ervaart.
Nifedipine:
- Verwijdert de perifere bloedvaten.
- Vermindert bij patiënten met minimaal twee aanvallen per dag gemiddeld het aantal aanvallen met twee per week in vergelijking met placebo.
- Heeft waarschijnlijk geen invloed op de ernst van de aanvallen.
- Mogelijke bijwerkingen: hoofdpijn, (perifeer) oedeem, vasodilatatie, obstipatie of onwel voelen.
Nifedipine kan dagelijks of intermitterend (profylactisch) worden gebruikt. Intermitterend gebruik vindt plaats voorafgaand aan een situatie waarbij de patiënt een aanval verwacht te krijgen. Start eerst een proefbehandeling van twee weken. Evalueer de effectiviteit en bijwerkingen en verhoog de dosering in kleine stappen op geleide van het effect. Stop de behandeling bij onvoldoende effect en/of onacceptabele bijwerkingen.
Het voorschrijven van andere calciumantagonisten dan nifedipine wordt afgeraden. ACE-remmers en overige vasodilaterende geneesmiddelen worden eveneens afgeraden vanwege onvoldoende bewezen effectiviteit.
Behandeling van het Secundaire Fenomeen van Raynaud
Het secundaire fenomeen van Raynaud vereist een specifiek beleid, afhankelijk van de vermoedelijke oorzaak. Diagnostiek en behandeling van een onderliggende aandoening vindt meestal plaats in de tweedelijnszorg. Verwijs patiënten met een vermoeden van het secundaire fenomeen naar de meest relevante gespecialiseerde arts.
Lees ook: Wat zijn auto-immuunziekten?
Behandelmogelijkheden in de tweedelijnszorg zijn o.a. intraveneus prostaglandine of een operatieve interventie, zoals sympathectomie.
Verwijzing is niet nodig als de oorzaak een geneesmiddel is dat door de huisarts veilig gestopt of vervangen kan worden of bij vermoeden van een behandelbare oorzaak waarvoor geen diagnostiek of behandeling in de tweedelijnszorg nodig is, zoals hypothyroïdie.
Overige Tips en Adviezen
- Bescherming tegen kou: Bescherm uw handen, voeten en oren tegen kou. Draag extra laagjes kleding en handschoenen.
- Wondverzorging: Zorg ervoor dat u geen wondjes aan de vingers of tenen krijgt.
- Medicatie: Bespreek met uw arts of bepaalde medicijnen de klachten kunnen verergeren.
- Verwarmen tijdens een aanval: Verwarm uw vingers en/of tenen tijdens een aanval, maar gebruik daarvoor geen heet water.
- Bindweefselmassage: Sommige mensen met Raynaud hebben baat bij bindweefselmassage.
Door de massage verbetert de doorbloeding en ontspannen de bloedvaten.
Deze informatie is gebaseerd op de NHG-Behandelrichtlijn Fenomeen van Raynaud (2019, aanpassing april 2024).